चन्द्रबहादुर भण्डारी
यहाँ विश्वका शक्तिशाली राष्ट्र (जस्तै: फिनल्यान्ड, अमेरिका, जापान, जर्मनी, दक्षिण कोरिया) र नेपालको शिक्षा प्रणाली बीचको फरकलाई व्याख्यासहित प्रस्तुत गरिएको छ:
१. शिक्षा प्रणालीको उद्देश्य शक्तिशाली राष्ट्रहरू: शिक्षाको मुख्य उद्देश्य जीवनोपयोगी सीप विकास, नवप्रवर्तन (innovation), सृजनशीलता, र समस्या समाधान गर्न सक्ने क्षमता विकास हो। उदाहरण: फिनल्यान्डमा विद्यार्थीलाई “के सिके?” भन्दा “के प्रयोग गर्न सक्यो?” मा जोड दिइन्छ। नेपाल: यहाँ शिक्षाको मूल उद्देश्य परीक्षा पास गर्नु र प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नु हो। सरकारी जागिर वा प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षामा पास हुनु प्रमुख लक्ष्य बनाइन्छ। व्याख्या: परिणाममुखी सोचले विद्यार्थीलाई रटन्ते प्रवृत्तितर्फ धकेल्छ, जसले दीर्घकालीन सोच वा व्यावहारिक ज्ञानलाई कमजोर बनाउँछ।
२. पाठ्यक्रमको स्वरूप शक्तिशाली राष्ट्रहरू: सीपमुखी (skills-based), project-based, व्यवहारिक (practical) पाठ्यक्रम प्रचलनमा छ। विद्यार्थीले सोध्न, अनुसन्धान गर्न, प्रयोग गर्न सिक्छन्। उदाहरण: अमेरिका वा जर्मनीमा STEM (Science, Technology, Engineering, Math) मा project work अनिवार्य हुन्छ। नेपाल: अधिकांश पाठ्यक्रम सैद्धान्तिक (theoretical) छन्। पाठ्यपुस्तकमा आधारित शिक्षणले व्यवहारिक ज्ञान दिन असमर्थ हुन्छ। व्याख्या: विद्यार्थीले किताबको ज्ञान त पाउँछन्, तर त्यो ज्ञान प्रयोग कसरी गर्ने भन्ने सिक्दैनन्।
३. मूल्यांकन प्रणाली (Evaluation System) शक्तिशाली राष्ट्रहरू: निरन्तर मूल्यांकन (continuous assessment), group work, project, oral presentation आदि प्रयोग गरिन्छ। परीक्षा नै सबैथोक होइन। उदाहरण: फिनल्यान्डमा त कक्षा ९ सम्म कुनै पनि राष्ट्रिय परीक्षा हुँदैन। नेपाल: मुख्यतः वार्षिक वा त्रैमासिक परीक्षामा आधारित मूल्यांकन प्रणाली। विद्यार्थीको ज्ञानभन्दा अंकलाई प्राथमिकता दिइन्छ। व्याख्या: यसले विद्यार्थीमा भय सिर्जना गर्छ र सिकाइ रमाइलो प्रक्रिया होइन, दबाबको विषय बन्न जान्छ।
४. शिक्षकको भूमिका र क्षमता शक्तिशाली राष्ट्रहरू: शिक्षकलाई facilitator वा mentor को रूपमा हेरिन्छ। उनीहरूले अनुसन्धान, नवीन शिक्षण विधि अपनाउँछन्। उदाहरण: फिनल्यान्डमा शिक्षक बन्न Master’s Degree अनिवार्य छ। नेपाल: शिक्षकको तालिम र शिक्षण दक्षता क्षेत्रमा ठूलो खाडल छ। rural क्षेत्रमा अझै शिक्षकको अभाव छ। व्याख्या: दक्ष शिक्षक नभई गुणस्तरीय शिक्षा सम्भव हुँदैन।
५. प्रविधिको प्रयोग शक्तिशाली राष्ट्रहरू: Smart Board, Learning Management Systems (LMS), Coding, Robotics जस्ता प्रविधिहरू दैनिक शिक्षणमा प्रयोग हुन्छन्। नेपाल: काठमाडौँ वा केही निजी विद्यालयमा सीमित प्रविधिको प्रयोग छ, तर ग्रामीण विद्यालयहरूमा अझै कागज–पेन्सिल नै आधारभूत माध्यम हुन्। व्याख्या: प्रविधिको पहुँच नभए सिकाइको गति र गुणस्तर दुवै प्रभावित हुन्छ।
६. नवप्रवर्तन र अनुसन्धान शक्तिशाली राष्ट्रहरू: Research-based learning प्रोत्साहन गरिन्छ। विद्यार्थीहरूलाई अनुसन्धान गर्न, project बनाउन प्रोत्साहन गरिन्छ। नेपाल: Research अझै औपचारिकता मात्रै छ। प्रायः thesis प्रतिलिपि गरिने गरिएको पाइन्छ। व्याख्या: अनुसन्धानको अभ्यास नभए ज्ञान सिर्जना हुँदैन, केवल दोहोरिन मात्रै रहन्छ।
निष्कर्ष (Conclusion):
पक्ष शक्तिशाली राष्ट्र नेपाल उद्देश्य जीवनोपयोगी सीप, सोच परीक्षा र प्रमाणपत्र पाठ्यक्रम व्यवहारिक, प्रोजेक्ट-आधारित किताबी, सैद्धान्तिक मूल्यांकन निरन्तर, व्यवहारिक परीक्षा-केन्द्रित शिक्षक उच्च योग्यता, प्रेरणादायी असमान स्तर, ग्रामीण क्षेत्रमा अभाव प्रविधि प्रयोग उच्च न्यून अनुसन्धान प्रोत्साहित औपचारिकता मात्रै हुन् । त्यसैले नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई विश्वस्तरीय बनाउनको लागि पाठ्यक्रममा व्यवहारिकता थप्न, शिक्षकको गुणस्तर सुधार्न, मूल्यांकन प्रणालीमा सुधार ल्याउन, प्रविधिको पहुँच विस्तार गर्न, र अनुसन्धान संस्कार विकास गर्न आवश्यक छ ।
लेखक भण्डारी अखिल क्रान्तिकारीका केन्द्रिय सदस्य एवं अछाम जिल्ला ईञ्चार्ज हुन ।