चन्द्र बहादुर भण्डारी
राजनीति सरकारको अभ्यास र सार्वजनिक मामिलाहरूको व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित छ। यसले सार्वजनिक मामिलाहरू व्यवस्थित गर्न राज्य र सरकारको भूमिकाको बारेमा छलफल गर्दछ। यसले मानव समुदाय, विशेष गरी राज्यमा संगठित नियन्त्रण, शासनका पद्दतिहरू प्राप्त गर्ने र तिनकोअभ्यास गर्ने प्रक्रियालाई जनाउँछ। राजनीतिमा विभिन्न तरिकाहरू प्रयोग गरिन्छ जसमा जनतामा आफ्नो राजनीतिक विचार प्रवर्द्धन गर्ने, अन्य राजनीतिक विषयहरूसँग सम्बन्धित वार्ता गर्ने, कानून बनाउने र आवस्यक परे बल प्रयोग गर्ने जस्ता विषयवस्तुहरु समावेश हुन्छ। राजनीतिक प्रणाली भनेको राजनीति र शासन प्रणालीको समावेसीकरण हो। अर्थात राजनीतिक प्रणाली भनेको संस्थाहरू, बिभिन्न स्वार्थ समूहहरू (जस्तै राजनीतिक दलहरू, ट्रेड युनियनहरू इत्यादि), ती संस्थाहरू र तिनीहरूका कार्यहरू (संविधान र कानून बमोजिम) सञ्चालन गर्ने राजनीतिक मान्यता र नियमहरू बीचको सम्बन्ध हो।
डेभिड ईस्टनको शब्दमा, राजनीतिक प्रणाली हाम्रो सामाजिक मूल्यहरूको आधिकारिक आवंटन हो। कुनैपनि समाजको राजनीतिक व्यवस्था, सामूहिक निर्णयलाई प्रभाव पार्ने सबै कारकहरू इत्यादीलाई अँगालेर, राजनीतिक प्रणालीमा कसरी समावेस हुने अर्थात समाजीकरणका प्रक्रिया, राजनीतिक दलहरू, मतदाताहरू र सामाजिक आन्दोलनहरू समावेश हुन्छन् जुन भनेको सरकारको औपचारिक अङ्ग होइनन्।
राजनीतिक प्रणालीमा केही आधारभूत एकाइहरू र सीमाहरू हुन्छन् जसले यसलाई अन्य प्रणालीहरू भन्दा फरक बनाएको हुन्छ। राजनीतिक प्रणाली विभिन्न संरचना र कार्यहरू मिलेर बनेको हुन्छ, संरचनाले प्रणालीको प्रभावकारिता र विकास सुनिश्चित गर्दछ भने कार्यहरूले मागहरू पूरा गर्न र विकासको प्रवर्द्धनलाई सघाउँछ। राजनीतिक प्रणाली एउटा ढाँचा हो जसले कुनै निश्चित समाज भित्र भएका स्वीकार्य राजनीतिक विधिहरूलाई परिभाषित गरेको हुन्छ।
प्लेटोको रिपब्लिक, एरिस्टोटलको राजनीति र कन्फ्युसियसको ओपस जस्ता महत्वपूर्ण कार्यहरू को माध्यम बाट हामीले राजनीतिक विचारको इतिहास र त्यसको प्रारम्भिक चिन्तनहरुको बिषयमा जानकार हुन सक्छौं। डेभिड ईस्टनका अनुसार राजनीतिक प्रणालीमा मागहरू पुरागर्ने, प्रभावकारिता अवलम्बन गर्ने र परिवर्तन वा विकास सुनिश्चित गर्ने जस्ता तीन बिभिन्न कार्यहरू रहेका छन्। आधुनिक राजनीतिक छलफलहरु प्राय लोकतन्त्र अर्थात जनता र राजनीति बीचको सम्बन्धमा केन्द्रित रहेको पाइन्छ।
राजनीतिक प्रणाली क्षमता क्षमता भनेको केहि गर्न सक्षम हुनुको गुणस्तर, पूरा गर्ने दक्षता वा अधिकार वा मानसिक शक्ति हो। राजनीतिक प्रणालीको क्षमताले राजनीतिक प्रणालीको काम गर्ने पक्षलाई जनाउँछ। आन्तरिक र अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणमा राजनीतिक प्रणालीको सञ्चालनको तरिका पनि यसले निर्दिष्ट गरेको हुन्छ। कुनै पनि राजनीतिक प्रणालीको क्षमताको प्रभावकारिताको प्रभावकारी मूल्याङ्कनका लागि राजनीतिक प्रणालीको क्षमता महत्वपूर्ण तत्व हो।
प्लेटो र एरिस्टोटलले समेत राजनीतिक प्रणालीको सक्षमताको बारेमा वकालत गरेको पाइन्छ। प्लेटोले असल शासकहरूले कस्तो प्रकारको नीतिहरू पालना गर्नुपर्छ भनेर भनेका थिए। त्यसैगरी, एरिस्टोटलले दिइएको समाजको संरचनाले कसरी राजनीतिक संरचना र प्रक्रियालाई असर गर्छ र यसो हुँदा राजनीतिक प्रणालीले अवलम्बन गर्ने सार्वजनिक नीतिहरूलाई कसरी असर गर्छ भनेर सोधेका थिए।
१८ औं र १९ औं शताब्दीका उदार राजनीतिक सिद्धान्तकारले नैतिक वा मानक सर्तहरूमा राजनीतिक प्रणालीहरूको प्रभावकारितालाई समान रूपमा व्यवहार गरेको पाइन्छ। शास्त्रीय उदार राजनीतिक सिद्धान्तकारहरुको तर्क रहेको छ कि त्यो सरकार सबैभन्दा राम्रो सरकार हो जसले निकै न्यून रुपमा राजनीतिक प्रणालीको पक्षमा शासन गर्छ।
माक्सवादी सिद्धान्तले पनि समाजको शास्त्रीय संरचनाले राजनीतिक प्रणालीको संरचना र प्रक्रिया र समाज र अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणमा यसको कार्यसम्पादन निर्धारण गर्ने तर्क गरेको बुझ्न सकिन्छ। पुँजीवादी समाजले आफ्नो स्वार्थमा काम गर्ने र बजार र नाफालाई अधिकतम बनाउन अन्तर्राष्ट्रिय आक्रामकताको नीति अवलम्बन गर्ने, पुँजीवादी वर्गको आधिपत्य भएको राजनीतिक प्रणाली उत्पादन गरेको माक्र्सवादीहरूको विश्वास रहेको पाइन्छ।
विभर र रकम्यानले तर्क गरेका छन् कि सरकारी प्रभावकारिता विभिन्न उपायहरूको आधारमा मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ। तिनीहरूले प्रस्ताव गरेका कार्यहरूको सेट र ती कार्यहरू गर्नका लागि तिनीहरूको विशेष नीति उद्देश्यहरू भएता पनि सरकारलाई आवश्यक पर्ने क्षमताहरूमा केन्द्रित हुनु पर्ने हुन्छ। विभर र रकम्यानले प्राथमिकताहरू निर्धारण र कायम राख्ने, स्रोतहरू लक्षित गर्ने, पुराना नीतिहरू असफल हुँदा नवप्रवर्तन, विवादित उद्देश्यहरूलाई समन्वय गर्ने, प्रभावकारी कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्ने र नीति स्थिरता सुनिश्चित गर्ने जस्ता धेरै सरकारी क्षमताहरू प्रदान गरेको पाइन्छ।
क्षमताको विश्लेषणले प्रणालीको लागि नयाँ संकटको भविष्यवाणी गर्छ र क्षमता स्तर विकासमा प्रणाली द्वारा नै त्यस बिरुद्ध प्रतिक्रियाहरूको सम्भावना सिर्जना गर्दछ। यसले अन्य राजनीतिक प्रणालीहरू सँग अझ प्रभावकारी रूपमा तुलना गर्न सम्भव गर्दछ। राजनीतिक प्रणालीको विश्लेषणले सामाजिक र अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणसँगको अन्तरक्रियाको ढाँचा पत्ता लगाउन समेत सक्षम बनाउँछ। बर्कम्यानले तर्क गरे कि क्षमताको अवस्था राजनीतिक प्रणाली, राजनीतिक संस्थाहरू र राजनीतिक संस्थाहरू र नीति निर्माणहरू बीचको तार्किक अन्तरसम्बन्ध द्वारा बनाईएको नीतिमा निर्भर गर्दछ।
आलमोंड र पावेलका अनुसार क्षमता विश्लेषण एउटा यस्तो विधि हो जसद्वारा “राजनीतिक प्रणालीहरूले वास्तवमा तिनीहरूको सामाजिक र अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणमा के गर्छ भन्ने अनुभवजन्य अध्ययन गर्न सकिन्छ।” आल्मोंड र पावेलका अनुसार पाँच प्रकारका राजनीतिक प्रणाली क्षमताहरू छन् जसमा निम्न रहेका छन्:
निकासी क्षमता
नियामक क्षमता
वितरण क्षमता
प्रतीकात्मक क्षमता
उत्तरदायी क्षमता
निकासी क्षमता यसले आन्तरिक र अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणबाट बिभिन्न सामग्री र मानव संसाधनहरु लाई प्रयोगमा ल्याउन सक्ने प्रणालीको सक्षमताको दायरालाई जनाउँछ। यसको अध्ययन भनेको राजनीतिक प्रणालीमा स्रोतको प्रवाहको अध्ययन हो। नियामक क्षमता यसले व्यक्ति र समूहको व्यवहारमाथि राजनीतिक प्रणालीको नियन्त्रणको अभ्यासलाई जनाउँछ। यो, वास्तवमा, राजनीतिक प्रणालीको विशिष्ट क्षमता हो, जसमा व्यवहार नियन्त्रण गर्न वैध शक्तिको प्रयोग गरिएको हुन्छ।
वितरण क्षमता यसले राजनीतिक प्रणालीबाट समाजमा व्यक्ति र समूहहरूलाई वस्तु, सेवा, सम्मान, हैसियत र अन्य विभिन्न प्रकारका अवसरहरूको बाँडफाँडलाई जनाउँछ। यसको अर्थ व्यक्ति र समूहहरू बीचको लाभको वितरणकर्ता वा वितरणकर्ताको रूपमा राजनीतिक प्रणालीको गतिविधिको अध्ययन हो। प्रतीकात्मक क्षमता यसले राजनीतिक प्रणालीबाट समाज र अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणमा प्रभावकारी प्रतीक प्रवाहको दरलाई जनाउँछ। यसमा अभिजात वर्गद्वारा मूल्यमान्यताको पुष्टि, झण्डाको प्रदर्शन, सेना र सैन्य समारोह, राजपरिवार वा उच्च अधिकारीहरूको भ्रमण, र राजनीतिक नेताहरूको नीति वा अभिप्रायको कथनहरू समावेश छन्।
उत्तरदायी क्षमता: यसले इनपुट र आउटपुटहरू बीचको सम्बन्धलाई जनाउँछ। “राजनीतिक प्रणालीहरूको मानक, व्याख्या र भविष्यवाणी गर्ने विश्लेषण भनेको राजनीतिक वैज्ञानिकहरूको लागि ठूलो चिन्ताको विषय हो।” यसले आन्तरिक वा बाह्य दबाब र मागहरूप्रति राजनीतिक प्रणालीको जवाफदेहितालाई जनाउँछ। यसको अध्ययनले यस्ता प्रश्नहरूको जवाफ समावेश गर्दछ: जस्तो कि प्रणाली कसको लागि उत्तरदायी छ? कुन राजनीतिक क्षेत्रमा यो उत्तरदायी छ? यसले उत्तरदायी व्यवहारको ढाँचालाई कसरी कायम राख्छ ?
आल्मोंड र पावेलले राजनीतिक प्रणालीको क्षमतालाई चुनौती दिन सक्ने सम्भावित कारकहरू पनि निर्दिष्ट गरेका छन्। वहाहरुले पहिचान गर्नुभएको चार कारकहरू: राजनीतिक अभिजात वर्गका लक्ष्य र कार्यहरू राजनीतिक प्रणालीको कार्यसम्पादनका लागि आवश्यक भौतिक स्रोतहरू राजनीतिक प्रणालीको संगठनात्मक उपकरण, र समर्थन को स्तर। राजनीतिक प्रणालीको क्षमतालाई चुनौती दिन सक्ने क्षमता र यी तत्वहरूको विश्लेषण गरेर हामी राजनीतिक परिवर्तन, स्थायित्व र राजनीतिक प्रणालीको विकास जस्ता विषयहरूको वर्णन, व्याख्या र भविष्यवाणी गर्न सक्छौं।
राजनीतिक प्रणालीको क्षमताहरूको अध्ययनले हामीलाई यी चीजहरु गर्न मद्दत गर्न सक्छ: राजनीतिक प्रणालीहरूको वास्तविक गतिविधिहरू, अर्थात्, तिनीहरूको घरेलु र अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणमा उनीहरूको प्रदर्शनको अनुभवात्मक अध्ययन र तुलना गर्न, राजनीतिक प्रणालीहरूलाई अझ प्रभावकारी रूपमा वर्गीकरण र तुलना गर्न, राजनीतिक परिवर्तनका समस्याहरूसँग प्रत्यक्ष र प्रभावकारी रूपमा सामना गर्न र वैज्ञानिक भविष्यवाणी र व्याख्याको लागि हाम्रो क्षमता मात्र होइन, नीतिहरूको बारेमा कुरा गर्ने हाम्रो क्षमतामा पनि वृद्धि गर्छ किनभने तिनीहरूले इच्छित दिशामा राजनीतिक परिवर्तनलाई असर गर्न सक्छन्।
यी सबै मानकहरु सँग हेर्दा, आल्मोंडको संरचनात्मक-कार्यात्मक दृष्टिकोणको माध्यमले निश्चित रूपमा राजनीतिक प्रणालीहरूको विश्लेषण गर्ने व्यापक र व्यवस्थित तरिका प्रदान गर्दछ। यसलाई राजनीतिक प्रणालीको वास्तविक कामको विश्लेषण र तुलना गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ। यस्तो अध्ययनको आधारमा हामी राजनीतिक प्रणालीहरूलाई वर्गीकरण गर्ने र विभिन्न राजनीतिक प्रणालीहरू विकास गर्न सक्ने सम्भावित दिशाहरूको विश्लेषण गर्ने प्रयास गर्न सक्छौं।
लेखक भण्डारी अखिल क्रान्तिकारी अछाम-काठमाण्डाैं सम्पर्क मञ्चका अध्यक्ष हुन् ।
